Veertig jaar geleden, in 1984 en 1985 betrokken de eerste bewoners van De Halve Wereld hun nieuwbouwwoningen in De Nieuwe Amstelstraat, aan het Waterlooplein en het Jonas Daniël Meijerplein en het nieuw geschapen A.S.Onderwijzerhof.
De tachtiger jaren waren een dieptepunt voor de buurt. De opstand in de Nieuwmarktbuurt, een decennium eerder, die opstand had weliswaar de ‘cityvorming’ gestopt, maar de Waterloopleinbuurt lag in puin. Het Waterlooplein zelf was een open vlakte, die bouwrijp werd gemaakt voor de Stopera. Overal was kaalslag en werden oude panden hersteld of ondersteund. Er waren nog veel onverklaarbaar bewoonde panden. Dat deze groep Amsterdammers toen in de verloederde binnenstad wilde blijven wonen stuitte op veel onbegrip onder kennissen, die en masse richting Purmerend en Almere vluchtten. Ook het door de gemeente gerunde Woningbedrijf, dat de panden van De Halve Wereld liet bouwen, begreep dat deze bewoners een uitzonderlijk zware periode tegemoet zou gaan en was bereid tot grote concessies om het gemakkelijker te maken en was graag bereid de bewoners een vorm van zelfbeheer toe te staan.
Ruim twee jaar voordat de sociale huurwoningen opgeleverd zouden worden, organiseerden toekomstige bewoners zich in een commissie, die het zelfbeheer vorm moest gaan geven.
Onder de toekomstige bewoners waren grofweg drie groepen te onderscheiden. Allereerst waren er de ‘krakers’. Zij waren het, die ervoor hadden gezorgd, dat er op deze plek geen hoogbouw kantoorgebouwen, maar woningen werden gebouwd, Geen woning, geen kroning, heeft rechtstreeks het sociale huurwoningencomplex De Halve Wereld opgeleverd. Anders had daar nu NEMO gestaan, of Arcam. Andere toekomstige bewoners waren afgekomen op een advertentie in de kranten, waarin inschrijving op het project mogelijk werd met als maat de ancienniteit op de gemeentelijke wachtlijst voor sociale huurwoningen.
Het duurde even voordat voor die 115 woningen voldoende mensen waren gevonden, er was geen grote belangstelling. Men ging in die tijd liever naar een huisje met een tuintje in één van de satellietsteden. Onder deze groep was een flinke groep (ex-)studenten uit de Weesperstraatflat. Het studentenleven in de bekende Herzbergerflat werd marxistisch beheerd. Dat wil zeggen elke afdeling werd vertegenwoordigd door een afdelingshoofd, die maandelijks verslag deed in vergaderingen in de algemene ruimtes in de flat. Daar werden acties op touw gezet, zoals de Maagdenhuisbezetting voor meer zeggenschap van studenten op de universiteit.
De krakers uit de Nieuwmarktbuurt zagen hier helemaal niks in. Zij waren anarchistisch en niet georganiseerd en wilden helemaal geen portiekvertegenwoordigers. Het bestuur en de commissies moesten openstaan voor alle bewoners, iedereen moest overal en altijd kunnen aanschuiven, ook in commissies en werkgroepen of ook wegblijven. Als iemand niet in een commissie wilde, ook goed, zelfs het lidmaatschap van de bewonersvereniging zelf zou facultatief zijn. Als je niet wilde, dan hoefde het niet. Na twee jaar discussiëren kwam er een anarchistische bestuursvorm van het zelfbeheer van De Halve Wereld. Er ontstond meteen een crisis toen eerst de studenten, met uitzondering van een enkeling, afzagen van deelname aan het bestuur en toen de woningen in 1984 en 85 werden opgeleverd, bijna geen van de betrokken krakers in De Halve Wereld bleek te zijn komen wonen. Bijna allemaal kozen ze op het beslissende moment voor een gelegaliseerd grachtenpandje in de buurt. Toch moeten we erkennen dat de anarchistische vorm succesvol is. Na veertig jaar bestaat de bewonersvereniging nog steeds.
Toen de sociale huurwoningen van de gemeente Amsterdam geprivatiseerd werden, werd Ymere de eigenaar van De Halve Wereld. Er onstond een moeder-dochter verhouding tussen de eigenaar en de bewonersvereniging, waarin de grenzen van het zelfbeheer en de concrete invulling ervan in een protocol werden vastgelegd.
Het zelfbeheer van De Halve Wereld berust op drie peilers: Toewijzing, Onderhoud en Gemeenschappelijke ruimtes.
Toewijzing van woningen aan nieuwe bewoners, is een proces, waarin de bewoners altijd een belangrijke stem hebben gehad. In meerdere of mindere mate, bepaalt een Commissie Toewijzing wie de nieuwe bewoner wordt, binnen bestaande wettelijke regelingen natuurlijk.
Er is een grote diversiteit aan woningen. Er zijn éénkamer woningen, 2-, 3-, 4- en 5-kamerwoningen, er zijn gehandicaptenwoningen en atelierwoningen. Er zijn ook diverse groepswoningen met hun eigen toewijzingsregels. Er wordt veel doorgeschoven van kleinere naar grotere woningen. Maar ook andersom wordt er soms verhuisd van groot naar klein-met-lift. Hiervoor is een gemeentelijke regeling opgetuigd om het mogelijk te maken dat huurders die van groter naar kleiner verhuizen, niet ook nog meer huur (vanwege de huurharmonisatie) zouden moeten betalen, maar hun lage huur (vanwege langere woonduur) na verhuizing konden behouden. Omdat de totale huur aan de eigenaar wordt betaald door de bewonersvereniging, is er geen sprake van financieel gedoe over huurderving, huurachterstand, etc. En groot gewin voor Ymere, waar dan ook veel tegenover staat.
Het Onderhoud wordt ook grotendeels door de bewoners zelf gedaan. Er is een Commissie Onderhoud met veel deskundigheid, zodat het klein onderhoud in de woningen en het mutatieonderhoud verantwoording zijn van de bewonersvereniging. Groot onderhoud, schilderen van het houtwerk, gevelreiniging en dergelijke, komt natuurlijk wel voor rekening van de eigenaar.
Er zijn in De Halve Wereld behalve een kantoor en een werkplaats, een Algemene Ruimte, gerund door een werkgroep, een ommuurde binnenplaats en een gemeenschappelijke tuin, gerund door werkgroepen tuin. De Algemene Ruimte is essentieel voor het saamhorigheidsgevoel. Hier wordt vergaderd, samen gegeten, koffie gedronken en feest gevierd. Er zijn ook al uitvaarten geweest. De grote gemeenschappelijke tuin, die grenst aan de achterburen van de Nieuwe Herengracht, doet dienst als ruimte om kinderen veilig te laten spelen, om te relaxen en naar merels en parkieten te luisteren of om ergens aan een tafel te eten of een boek te lezen. Behalve de binnenplaats vol met planten en de enorme tuin, is op een groot deel van het platte dak sedum aangelegd en waar dit niet kon olivijn om het fijnstof van de auwto´s enigszins te neutraliseren.
De Halve Wereld heeft lange tijd het record voor het grootste groene dak in Amsterdam in handen gehad. Al meer dan 15 jaar liggen er ook tientallen zonnecellen op het dak, die electrische stroom opwekken, waarop de lift draait. Dankzij de goede relatie met het stadsdeelbestuur, werd de kwetsbare openbare ruimte, deels onverdedigbaar tegen kleine criminaliteit, vandalisme en erger, in De Halve Wereld als één van de eerste buurten vergroend met boomspiegels en plantenbakken.
De eigen metro/ingang was al eind vorige eeuw gesloten wegens teveel criminaliteit. Plasplekken en vides werden ´rechtgetrokken´.
De Halve Wereld is na veertig jaren nog altijd een gezonde samenleving van betrokken bewoners, betrokken bij elkaar en ook betrokken bij de omgeving, gezien de actieve participatie in buurt- en wijkraad en zelfs de stadsdeelraad.
Een goede, gezonde sociale omgeving kan een aantal, niet al te grote problemen aan. Bijvoorbeeld de huisvesting van de MDHG, de belangenvereniging voor drugsgebruikers, dak- en thuislozen. Nadat deze organisatie jarenlang door de stad zwierf en in alle buurten na een paar maanden weer weggestuurd werd, is de MDHG inmiddels al jarenlang door de bewoners een getolereerd onderdeel van De Halve Wereld.
Omdat de dertigers die in 1985 in De Halve Wereld kwamen wonen nu zeventigers zijn, zijn er allerlei initiatieven om elkaar het vereenzamen moeilijker te maken. Er zijn buurtmaaltijden, waar ook niet/Halve Wereldbewoners uitgenodigd worden, er zijn koffie/ochtenden, waar bewoners en buurtgenoten samen koffie drinken.
—
In De Halve Wereld is een groot project gaande met het leggen van 370 stolpersteine, waarover in de Binnenkrant al eerder is geschreven. Nergens is de moord op Joodse buurtbewoners in de tweede wereldoorlog zo duidelijk als in onze straat waar tweehonderd struikelstenen onverbiddelijk laten zien wat hier gebeurd is en dat we dat nooit mogen vergeten.
Cliff van Dijk, augustus 2025